Hoe zorgprofessionals kunnen omgaan met misinformatie

Misinformatie in de ouderenzorg en gehandicaptenzorg kan directe gevolgen hebben voor de gezondheid en veiligheid van cliënten. Er is bijvoorbeeld veel misinformatie over vaccinaties. Een hardnekkig misverstand is dat ouderen geen vaccinatie nodig hebben. Of dat het leidt tot ernstige bijwerkingen. Het gevolg is dat cliënten of familie vaccinatie weigeren. Dat leidt tot een verhoogd risico op infectieziekten als griep, het RS-virus, COVID of pneumokokken. Dat kan gevaarlijk zijn voor kwetsbare bewoners in zorginstellingen.

Zo zijn er meer verhalen die, met name via sociale media, de ronde doen. Bijvoorbeeld over alternatieve therapieën als vervanging van reguliere zorg. Dat kan leiden tot uitstel of weigering van noodzakelijke behandeling. Of over palliatieve sedatie: dat het de dood versnelt en hetzelfde is als euthanasie. Zulke misinformatie kan grote gevolgen hebben, zoalsverminderde therapietrouw, onveilige situaties, vertrouwensproblemen tussen zorg en familie en extra werkdruk voor zorgprofessionals.

Drang naar samenhang

Hoe komt die misinformatie tot stand en wat kunnen we ertegen kunnen doen? ‘De psychologie achter misinformatie is wat ik noem de drang naar samenhang’, vertelt Rolf tijdens het Vilans-congres ‘Zoek het uit!’. ‘We proberen allemaal samenhang te ontdekken in wat we meemaken. Dat doen we omdat we dan beter kunnen voorspellen wat er gaat gebeuren en weten wat we moeten doen in bepaalde situaties.’

Sommige mensen voeren dat ver door en menen patronen in de werkelijkheid te zien die er eigenlijk niet. ‘Op internet vinden ze dan mensen die hetzelfde geloven, influencers bijvoorbeeld, die simpele verhalen vertellen. En die zijn nu eenmaal makkelijker te begrijpen, en dus prettiger, dan verhalen die wetenschappelijk onderbouwd zijn.’

Kennis inschatten

Wat daarbij meespeelt is het zogenaamde Dunning-Krugereffect. ‘Hoe minder mensen weten, hoe meer ze denken te weten’, licht Rolf toe. ‘Mensen die weinig weten, schatten hun kennis zelfs hoger in dan dat wetenschappers hun eigen kennis inschatten. Ze wonen als het ware in een dal en denken dat het dal de wereld is. Ze zien niet wat zich achter de bergen bevindt. Daardoor zijn ze gevoelig voor misinformatie.’

‘Daarnaast zijn we allemaal bevattelijk voor de confirmation bias’, vervolgt Rolf. ‘We geloven graag informatie die bevestigt wat we al weten. Als je in een groep zit die misinformatie verspreidt, is dat een echoput waarin je steeds je eigen mening hoort. De algoritmes van sociale media werken dit fenomeen in de hand. Verder hebben we steeds vaker te maken met deep fakes, die het moeilijk maken om misinformatie als zodanig te herkennen.’

Gebied van expertise

Altijd dus afgaan op wat de expert zegt? Ook dat is geen garantie voor juiste informatie, aldus Rolf. ‘Ook wetenschappers gaan in de media soms buiten hun gebied van expertise. Zij zijn dan niet beter geïnformeerd dan de gemiddelde Nederlander. Kijk dus of iemand praat binnen zijn of haar gebied van expertise.’

Basiskennis en bronkritiek

Wat kun je als zorgprofessional concreet doen om misinformatie tegen te gaan? Volgens Rolf begint het bij basiskennis. ‘Weten wat we écht weten en hoe die kennis tot stand komt, vormt het fundament. Onderwijs en training in bronkritiek spelen daarin een grote rol. Waar komt de informatie vandaan? Wie leert informatie te wegen, herkent sneller wat wel en niet betrouwbaar is.’ Rolf: ‘Weten wat we écht weten en hoe die kennis tot stand komt, vormt het fundament. Onderwijs en training in bronkritiek spelen daarin een grote rol.’

Tegelijk ligt er ook een taak voor de wetenschap zelf. ‘Wetenschappers zijn van oudsher terughoudend in het vertellen van verhalen. Maar juist heldere, begrijpelijke verhalen zijn nodig om een breder publiek te bereiken. Wetenschap is geen statische verzameling feiten, maar een continu proces van voortschrijdend inzicht. Dat vraagt om uitleg die niet alleen klopt, maar ook landt.’

Ruimte voor vragen, twijfels en nuance

Ook in de dagelijkse zorgpraktijk is communicatie cruciaal. Informatie moet begrijpelijk zijn, afgestemd op cliënten en naasten. Samen beslissen, shared decision making, helpt daarbij. Door cliënten en familie actief te betrekken, ontstaat ruimte voor vragen, twijfels en nuance. Daarnaast draait het om vertrouwen. Een sterke relatie tussen zorgprofessional, cliënt en familie maakt het makkelijker om misverstanden te corrigeren. Daarbij is het soms nodig om duidelijke grenzen te stellen, bijvoorbeeld wanneer keuzes de veiligheid van de cliënt in gevaar brengen.

Tot slot benadrukt Rolf dat het verlangen naar betekenis heel menselijk is. ‘We zoeken allemaal naar samenhang en verklaringen. Maar dat verlangen kan ons ook op het verkeerde been zetten. Niet alles hangt met elkaar samen, ook al gebeurt het gelijktijdig. Kritisch denken is daarom essentieel, en dat is iets anders dan cynisch zijn. Misschien wel de belangrijkste les: wees alert op absolute zekerheid. Wie iets met grote stelligheid beweert, verdient een gezonde dosis wantrouwen. Zeg ik heel stellig.’