Naar hoofdinhoud Naar footer

Deel deze pagina via:

Stel je vraag aan

Passende zorg en communicatie voor mensen met een verstandelijke beperking in het ziekenhuis

Laatst bijgewerkt op: 07-01-2026

Voor veel mensen is een ziekenhuis een spannende plek. Duidelijke communicatie, rust en overzicht helpen iedereen. Juist mensen met een verstandelijke beperking lopen vast wanneer zorg te complex, te snel of onduidelijk is. Toegankelijke zorg gaat daarom niet over een specifieke groep, maar over een ziekenhuis waar iedereen zich welkom voelt.

Netwerkbijeenkomst

Op 12 december 2025 kwamen verschillende organisaties bijeen tijdens een netwerkbijeenkomst. Zij werken allemaal aan het verbeteren van de ziekenhuiszorg voor mensen die nu vastlopen in het bestaande aanbod. Tijdens de bijeenkomst was er speciale aandacht voor mensen met een licht verstandelijke beperking en voor mensen met een ernstige verstandelijke beperking. Centraal stond de vraag: wat hebben zij nodig in het ziekenhuis om dezelfde goede zorg en begeleiding te krijgen als andere patiënten?

Toegankelijkheid helpt iedereen

Meer aandacht voor begrijpelijke taal en duidelijke bewegwijzering maakt een ziekenhuisbezoek prettiger voor iedere bezoeker. Andere voorzieningen, zoals parkeerplekken voor rolstoelbussen, tilliften en geschikte weegsystemen op de poli’s, zijn misschien nodig voor een kleinere groep. Tegelijk gaat het vaak om frequente bezoekers en zijn deze voorzieningen essentieel voor goed onderzoek en het veilig voorschrijven van medicatie. Juist daarom is het belangrijk dat dit goed geregeld is.

Inspiratie: Bloopers in het ziekenhuis - Inclusieve ziekenhuiszorg

Samen met een arts VG, een begeleider uit de gehandicaptenzorg, een medewerker van de LFB en een ouder maakten we een korte animatie. Deze laat zien dat toegankelijkheid vaak zit in kleine, alledaagse dingen.

Verkenning door Vilans

In 2024 startte Vilans een verkenning naar passende zorg en communicatie in het ziekenhuis. Aanleiding hiervoor waren signalen uit de praktijk. In totaal voerden we in het afgelopen jaar twaalf interviews om te onderzoeken wat al goed gaat en waar verbetering nodig is. We spraken met (kinder)artsen, verpleegkundigen, een klachtenfunctionaris, een ouder, bestuurders, beleidsadviseurs en belangenorganisaties.

De vijf belangrijkste inzichten

Uit de gesprekken kwamen vijf duidelijke inzichten naar voren:

  1. Er is geen gedeelde visie; iedereen werkt op zijn eigen manier.
  2. Professioneel betrokkenen zijn gemotiveerd, maar hebben steun van het management nodig.
  3. Er is een tekort aan tijd, rust, middelen en budget voor passende begeleiding.
  4. Kennis en vaardigheden verschillen en zijn vaak onvoldoende.
  5. Er is behoefte aan structuur en goede voorbeelden van passende oplossingen.

Wat is nodig?

Rust, voorspelbaarheid en eenvoudige communicatie vormen de basis. Ouders, wettelijk vertegenwoordigers en begeleiders moeten worden gezien als gelijkwaardige partners in de zorg. Daarnaast is goede afstemming tussen disciplines essentieel, net als samenwerking met artsen VG en duidelijke afspraken over zorg vóór, tijdens én na een polibezoek of opname.

Waar kan een ziekenhuis morgen mee beginnen?

  1. Formuleer een gezamenlijke korte en herkenbare visie op passende ziekenhuiszorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Bekijk het voorbeeld van het Jeroen Bosch Ziekenhuis: Met een verstandelijke beperking in het ziekenhuis.
  2. Benoem eigenaarschap en richt een interne werkgroep in.
  3. Start met praktische scholing, bijvoorbeeld over het herkennen van een licht verstandelijke beperking. Bekijk meer informatie op de website 'De beste zorg wordt begrepen'.
  4. Zorg dat hulpmiddelen vindbaar en bruikbaar zijn, zoals tilliften, weegliften en communicatiemiddelen (bijvoorbeeld pictogrammen).
  5. Organiseer waar mogelijk extra rust en voorbereidingstijd als bekend is dat iemand een verstandelijke beperking heeft. Bekijk het artikel ‘Laura de Graaff maakt zich sterk voor patiënten met zeldzame ziekten'. Bekijk ook 'Zeldzame ziekten' van de Erasmus MC Foundation.

Ambassadeurs in het ziekenhuis

We zien dat ambassadeurs vaak collega’s zijn die zelf iemand kennen met een extra zorgvraag. Zij brengen persoonlijke betrokkenheid en praktijkkennis mee. We adviseren ziekenhuizen om deze collega’s actief te herkennen, erkennen én te betrekken. Samen met interne (kinder)adviesraden zijn zij waardevolle gesprekspartners bij het verbeteren van toegankelijke zorg.

Praktijkverhalen

Lees in de volgende uitklapjes de praktijkverhalen van Rien, Mirjam, Nafas, Marleen, Eva en Siem.

Rien kan niet altijd vertellen wat hij begrijpt, voelt of nodig heeft. Toen hij met een gebroken knie in het ziekenhuis terechtkwam, werd daarom iets anders belangrijk: goed kijken. Naar zijn reactie, zijn onrust en naar wat hij zelf nog kan. Voor zijn zus Adriëtte werd opnieuw duidelijk dat passende zorg begint bij één simpele vraag: wie is de persoon voor mij?

Rien heeft het syndroom van Down en dementie door de ziekte van Alzheimer. Zijn zus Adriëtte kent hem al 49 jaar en weet vaak goed hoe hij in het dagelijks leven reageert, wat hij prettig vindt en wanneer iets niet goed gaat. Tegelijkertijd weet zij ook niet altijd wat er in hem omgaat. Soms zoeken ze daar samen naar, schat ze iets anders in dan Rien bedoelt of weet hij haar nog te verrassen. Waar het kan, krijgt Rien daarom zelf de ruimte om te laten zien wat hij wil en nodig heeft.

Als je niet weet wie Rien is

Wanneer Rien valt en zijn knie breekt, gaat Adriëtte samen met haar moeder met hem naar het ziekenhuis. Het is een spoedsituatie en alles gaat snel. Pas wanneer de arts vragen aan Rien stelt die voor hem te ingewikkeld zijn, vertelt Adriëtte dat haar broer een verstandelijke beperking en dementie heeft.

Ook bij eenvoudige instructies merkt ze dat het misgaat. Als Rien op het behandelbed moet gaan liggen of zich moet omdraaien, begrijpt hij niet wat er van hem wordt verwacht. 'Ik zag dat hij helemaal niet begreep wat de bedoeling was. Daar werd hij onrustig en onzeker van.'

Adriëtte helpt hem en de zorgverleners geven haar daar alle ruimte voor. Toch blijft achteraf het gevoel hangen dat ze aan het begin meer over Rien had moeten vertellen. Want wat je in het ziekenhuis ziet, vertelt niet automatisch wie iemand is. Rien komt bijvoorbeeld in een rolstoel binnen, terwijl hij thuis nog met een rollator loopt en daarmee een stuk zelfstandiger is.

Als een goede oplossing toch niet past

Na het onderzoek krijgt Rien een brace om zijn gebroken knie te beschermen en te laten genezen. Medisch gezien is dat logisch, maar thuis blijkt al snel dat de oplossing niet bij hem past. ‘s Nachts moet Rien naar het toilet en de brace zit hem daarbij in de weg. Hij begrijpt niet waarom hij hem moet dragen en doet hem daarom af.

'Hij dacht gewoon: ik moet naar de wc, dit is onhandig, ik doe hem af.' Nadat dit in de eerste nacht met de brace gebeurde, onderneemt Adriëtte direct actie. Gelukkig nemen ze het serieus en kan hij de dag daarna al terecht voor gips.

Voor Adriëtte laat dat zien waarom het dagelijks leven onderdeel moet zijn van een medische beslissing. Een behandeling kan op papier passend zijn, maar toch niet werken als iemand niet begrijpt waarom die nodig is of er in de praktijk niet mee uit de voeten kan.

Eerst contact, dan behandelen

Ook op de gipskamer is Rien onrustig. Er gebeurt veel en hij weet niet precies wat hem te wachten staat. Adriëtte blijft bij hem, wrijft over zijn rug en probeert hem gerust te stellen.

Als het gips er later definitief af mag, treft Adriëtte een medewerker die het anders aanpakt. Ze vraagt eerst hoe Rien contact maakt en wat hem kan helpen. Ze neemt de tijd en probeert aansluiting te vinden. 'Toen dacht ik: wow, dit is fijn. Ze maakte echt contact met hem.'

Juist dat kleine moment blijft Adriëtte bij. De medewerker zag niet alleen een patiënt met een gebroken knie, maar eerst Rien. Ze maakte contact met hem én stemde even af met Adriëtte. Zo ontstond ruimte om daarna te doen wat medisch nodig was.

Elkaars kennis nodig hebben

Voor Adriëtte is goede zorg daarom ook samenwerking. Zij en de begeleiding kennen Rien in het dagelijks leven. Ze weten wat hij kan, hoe hij communiceert en welke veranderingen in zijn gedrag iets kunnen betekenen. Zorgprofessionals beschikken juist over de medische kennis die nodig is voor zijn behandeling.

'Wij hebben de kennis over Rien. De zorgprofessionals hebben de medische kennis. We hebben elkaar nodig.' Daarbij gaat het volgens Adriëtte niet om wie gelijk heeft. Het vraagt vooral om nieuwsgierigheid naar elkaars perspectief. Familie en begeleiders moeten durven vertellen wat zij weten, terwijl professionals vragen kunnen stellen en uitleggen waarom een bepaalde behandeling nodig is. “De nieuwsgierigheid van beide kanten zou heel fijn zijn.”

Zelf heeft ze daar ook iets uit geleerd. Bij een ziekenhuisbezoek wil ze Rien zoveel mogelijk zelf laten doen, zonder belerend over te komen. Tegelijkertijd weet ze nu beter hoe belangrijk haar kennis soms is. 'Ik heb geleerd dat ik een belangrijke rol heb om het beeld van Rien over te brengen.'

Blijf hem zien

Als Adriëtte een boodschap mag meegeven, is die eenvoudig: 'Blijf Rien zien. Hij laat niet altijd van zich horen, maar hij is er wel.' Dat betekent niet alleen kijken naar zijn diagnose, zijn dementie of de medische handeling die moet gebeuren. Het betekent rustig uitleggen, kijken hoe hij reageert en vragen aan mensen die hem goed kennen wat zij zien. Soms blijkt dan dat een andere aanpak beter past.

Want passende zorg begint niet alleen bij weten wat je medisch moet doen. Het begint bij contact maken met de mens voor je.

Mirjam weet hoe spannend een ziekenhuis kan zijn als je niet goed begrijpt wat er gaat gebeuren. Een MRI-scan uit haar jeugd maakte zoveel indruk dat ze er claustrofobie aan overhield. Juist daarom weet ze hoe belangrijk gewone woorden, rust en aandacht zijn.

Ervaringsdeskundige én patiënt

Als Mirjam Braspenning over haar werk vertelt, begint ze te stralen. Ze werkt als ervaringsdeskundige bij de LFB, een organisatie voor en door mensen met een verstandelijke beperking. Daar zet ze haar eigen ervaringen in om zorg en samenleving toegankelijker te maken. 'Bij de LFB word ik als gelijke gezien. Dat maakt mij blij.'

Naast haar werk houdt Mirjam van koken, bakken, wandelen en afspreken met vriendinnen. Tegelijk spelen ziekenhuizen al sinds haar jeugd een grote rol in haar leven. Door een stofwisselingsziekte heeft ze veel onderzoeken en behandelingen meegemaakt en weet ze hoe groot het verschil kan zijn tussen zorg die alleen medisch klopt en zorg waarbij je je ook begrepen en veilig voelt.

Een angst die is gebleven

Mirjam was drieënhalf jaar oud toen ze met spoed werd opgenomen. Lange tijd was niet duidelijk wat er met haar aan de hand was en er volgden verschillende onderzoeken. Uiteindelijk bleek dat ze een stofwisselingsziekte heeft.

Van die periode herinnert ze zich weinig, maar een ervaring is gebleven. Tijdens een MRI-scan werd ze vastgebonden om stil te blijven liggen. 'Dat heeft mij zo bang gemaakt dat ik daardoor claustrofobie heb opgelopen.'

De MRI blijft daardoor spannend. Inmiddels maakt Mirjam vooraf duidelijke afspraken over wat zij nodig heeft en krijgt ze bij zo’n onderzoek een roesje. Voor haar is dat passende zorg: niet verwachten dat iedereen een onderzoek op dezelfde manier kan doorstaan, maar samen zoeken naar wat iemand nodig heeft om het wél te kunnen.

Die voorbereiding maakt veel uit. Vertel vooraf wat er gaat gebeuren, vraag waar iemand bang voor is en kijk of een vertrouwd persoon kan helpen. Juist bij onderzoeken die voor zorgverleners routine zijn, kan de ervaring voor een patiënt heel anders zijn.

Niet kinderachtig, wel begrijpelijk

Voor haar controles komt Mirjam bij het Radboudumc. Daar ervaart ze dat zorgverleners vaak goed aansluiten bij wat zij nodig heeft. Ze gebruiken eenvoudige taal en soms pictogrammen. 'Dat helpt mij.'

Begrijpelijke taal betekent voor Mirjam niet dat iemand kinderachtig tegen haar moet praten. Ze wil juist serieus worden genomen en rechtstreeks worden aangesproken. Moeilijke medische woorden kunnen alleen in de weg zitten, zeker wanneer er veel informatie tegelijk wordt gegeven. Een eenvoudige uitleg, afbeelding of pictogram kan dan helpen om beter te begrijpen wat er bedoeld wordt. 'Gebruik makkelijke woorden. Niet kinderachtig, maar wel eenvoudig.'

Ook aandacht is belangrijk. Mirjam merkt het meteen wanneer een zorgverlener vooral naar het computerscherm kijkt. 'Dan vraag ik me af: luisteren ze eigenlijk wel?' Voor haar betekent luisteren dat iemand haar aankijkt, de tijd neemt en merkt wanneer iets nog niet duidelijk is.

Lees wat er al bekend is

Niet overal ervaart Mirjam dezelfde aandacht. Soms moet ze opnieuw haar hele medische verhaal vertellen, terwijl belangrijke informatie al in haar dossier staat. Dat vindt ze vermoeiend en bovendien onnodig. 'Lees het dossier goed. Dat kan verkeerde keuzes voorkomen.'

Een dossier vertelt natuurlijk niet alles over iemand, maar het kan wel helpen om voorbereid aan een gesprek te beginnen. Daarna blijft het belangrijk om Mirjam zelf te vragen wat er op dat moment speelt en wat zij nodig heeft.

Ook buiten de behandelkamer ziet ze kansen. In een groot ziekenhuis kan het lastig zijn om de juiste afdeling te vinden. Duidelijke pictogrammen, herkenbare kleuren en eenvoudige route-informatie zouden haar daarbij helpen. Zulke aanpassingen zijn volgens Mirjam bovendien niet alleen nuttig voor mensen met een verstandelijke beperking, maar voor iedereen die gespannen is of moeite heeft met ingewikkelde informatie.

Luister ook naar naasten

Mirjam vindt het belangrijk dat zorgverleners naast de patiënt ook luisteren naar ouders en andere naasten. Zeker wanneer iemand zich moeilijk kan uiten, kunnen zij belangrijke veranderingen opmerken. 'Ouders kennen hun kind het beste. Zij verzinnen niet dat er iets aan de hand is.'

Haar eigen ouders hebben ervaren hoe onzeker het kan zijn wanneer je ziet dat er iets met je kind aan de hand is, maar nog niet weet wat. Daarom vindt Mirjam het belangrijk dat zorgen serieus worden genomen. Tegelijk blijft voor haar een ding vooropstaan: praat ook altijd met de patiënt zelf, geef diegene tijd om te antwoorden en gebruik de kennis van naasten als aanvulling.

Mirjam heeft door haar ervaringen geleerd om haar grenzen aan te geven en te vertellen wat zij nodig heeft. 'Ik heb mijn hele leven moeten vechten. Dat heeft mij sterk gemaakt.' Toch kijkt ze vooral naar wat er wél kan. 'Iedere dag is voor mij weer een mooie dag. Daar probeer ik van te genieten.'

Haar boodschap aan zorgverleners is daarom verrassend eenvoudig: kijk iemand aan, luister, leg rustig uit wat er gebeurt en gebruik woorden die iemand begrijpt. Soms zit inclusieve zorg niet in een grote verandering, maar in de manier waarop je een gesprek voert.

Amir woont met zijn vrouw Leyla en hun 3 kinderen in Almere. Hun oudste dochter Nafas is 12 jaar en heeft het Prader-Willisyndroom en dyspraxie. Ze praat niet, maar dat betekent niet dat ze niet kan communiceren. Met gebaren, geluiden en een spraakcomputer maakt ze duidelijk wat ze bedoelt. Mensen die haar goed kennen, begrijpen haar vaak ook zonder die computer.

'Ze heeft een mooi leven', vertelt Amir. Nafas houdt ervan om bezig te zijn. Ze heeft paardgereden en zwemles gehad en doet nu aan atletiek. Ook gaat ze 2 dagen per week naar een dagbesteding waar ze met dieren werkt. Met het gezin zijn ze veel op pad: naar familie, zwemmen, een vakantiepark of met de caravan weg. Amir en Leyla proberen vooral te kijken naar wat Nafas wél kan en waar zij plezier aan beleeft.

Een moeilijke start in Iran

Nafas werd geboren in Iran. Amir en zijn vrouw waren daarvoor bewust naar Teheran gegaan. Leyla wilde tijdens de geboorte graag dicht bij haar moeder zijn en haar steun hebben. Maar de geboorte verliep anders dan verwacht. Nafas kwam al na 31 weken ter wereld en lag vervolgens 2 maanden in de couveuse.

Toen ze naar huis mocht, bleek dat ze nauwelijks zuigkracht had. Haar ouders voedden haar eerst met spuitjes en later met speciale flesjes. Ook had ze erg weinig spierspanning. Naarmate de maanden verstreken, werd steeds duidelijker dat er meer aan de hand was.

De eerste 10 maanden van Nafas’ leven woonde het gezin in Iran. Ze bezochten verschillende artsen en ziekenhuizen en gingen op zoek naar fysiotherapie. Daarvoor moesten ze soms ver reizen. Eenmaal aangekomen kregen ouders in een ruimte met meerdere kinderen instructies van een fysiotherapeut, waarna ze de oefeningen grotendeels zelf moesten uitvoeren.

Ook het regelen van voeding en medicijnen was ingewikkeld. Amir herinnert zich dat hij lange afstanden aflegde en in de rij stond om de juiste producten voor zijn dochter te vinden. Speciale voeding nam hij soms zelfs vanuit Nederland mee naar Iran. Ondanks alle onderzoeken kwam er geen duidelijke verklaring voor de problemen van Nafas.

Van zoeken naar passende zorg

Toen Nafas 10 maanden oud was, kwam het gezin terug naar Nederland. Via de huisarts en de kinderkliniek in Almere werden ze verder verwezen naar het AMC. Vanaf dat moment kwam er volgens Amir veel in beweging. Artsen deden verschillende onderzoeken. Omdat Nafas erg weinig spierspanning had, werd eerst gedacht aan een spierziekte. Uiteindelijk bleek uit verder onderzoek dat zij het Prader-Willisyndroom heeft.

Die diagnose was aanvankelijk een schok. Er was veel verdriet en onzekerheid. Wat zou dit betekenen voor hun dochter? Wat stond hen als ouders te wachten? Tegelijk gaf de diagnose ook richting. Er kwamen fysiotherapie, logopedie en ergotherapie. Het gezin kreeg ondersteuning bij hulpmiddelen en werd in contact gebracht met gespecialiseerde organisaties.

Voor Amir was het contrast met hun ervaringen in Iran enorm. 'Daar moesten we kilometers rijden, zelf betalen en zelf doen. Hier werd het ons aangeboden.'

Aandacht en uitleg

Ook de ziekenhuiszorg zelf ervaart Amir positief. Met Nafas komen ze bij verschillende specialisten. Volgens hem weten ze bij geplande afspraken goed waar ze aan toe zijn en wordt duidelijk uitgelegd wat er gaat gebeuren. Ook wanneer ze ergens over twijfelen, ervaren ze ruimte om vragen te stellen of bijvoorbeeld om een second opinion te vragen.

Dat betekent volgens Amir niet dat ouders achterover kunnen leunen. Zeker toen Nafas jonger was, had hij soms het gevoel dat hij haar hele situatie opnieuw moest uitleggen wanneer hij een andere assistent of arts sprak. Daarom zorgt hij ervoor dat hij goed voorbereid is. Hij stelt vragen, legt duidelijk uit wat er speelt en probeert belangrijke informatie ook schriftelijk vast te leggen. Voor hem is dat onderdeel van samenwerking.

‘Iedereen wil helpen’

Amir vindt dat goede zorg niet alleen bij de arts of verpleegkundige ligt. Ouders kennen hun kind en hebben daarom zelf ook een belangrijke rol. Zij moeten vragen stellen, informatie delen en aangeven wat hun kind nodig heeft.

Tegelijkertijd zijn respect, vriendelijkheid en aandacht voor hem essentieel. Zorgverleners nemen de tijd voor zijn dochter, luisteren naar haar ouders en kijken samen met hen naar wat nodig is. Die houding probeert hij zelf ook mee te nemen naar het ziekenhuis.

'Iedereen wil helpen als je op een goede manier met elkaar overlegt', zegt Amir. Juist door wat hij in verschillende landen heeft meegemaakt, voelt hij veel waardering voor de zorg die Nafas in Nederland krijgt. Zijn boodschap is daarom vooral een boodschap van samenwerking: zie niet alleen een diagnose of beperking, maar de mens erachter. Luister naar degene zelf én naar de mensen die hem of haar goed kennen. Want goede zorg, daar is Amir van overtuigd, maak je samen.

Marleen weet heel goed wat ze belangrijk vindt in het ziekenhuis: praat met háár. Niet alleen met haar zus, begeleider of iemand anders die mee is. Geef haar de tijd om te begrijpen wat er wordt gezegd en vul niet alvast in wat ze wel of niet kan.

Meer dan haar NAH

Marleen heeft als kind een hersentumor gehad. Door de behandeling liep ze niet-aangeboren hersenletsel (NAH) op en sindsdien krijgt ze ondersteuning in haar dagelijks leven. Ze woont begeleid, maar kan ook veel zelf. Zo werkt ze drie dagen per week bij de gemeente en houdt ze ervan om mensen te ontmoeten en gezellig te kletsen.

Door klachten die zijn overgebleven na haar behandeling komt Marleen nog regelmatig in het ziekenhuis. De tumor blijft terug groeien en de afgelopen jaren is ze daarvoor twee keer geopereerd. Haar zus is haar contactpersoon en gaat vaak mee naar afspraken. Dat vindt Marleen prettig, maar een ding moet volgens haar altijd duidelijk blijven: de afspraak gaat over haar.

Praat met mij

Marleen wil begrijpen wat een arts vertelt en weten wat er met haar lichaam gebeurt. Tijdens een afspraak met haar vaste arts merkte ze opnieuw hoe belangrijk dat voor haar is. 'Ik wil dan begrijpen wat de vaste dokter van Marleen zegt.'

Soms gaat een gesprek snel of worden er ingewikkelde woorden gebruikt. Marleen heeft dan wat meer tijd nodig om de informatie te verwerken. Voor haar betekent passende communicatie daarom niet dat iemand automatisch alles eenvoudiger moet maken of het gesprek overneemt, maar dat een zorgverlener eerst kijkt wat zij zelf kan volgen en daar het tempo op aanpast.

Dat geldt ook wanneer iemand met haar meegaat naar het ziekenhuis. Familie en begeleiding kunnen helpen, maar zij moeten volgens Marleen niet vanzelfsprekend het gesprek overnemen. 'Praat dan tegen het kind en niet alleen tegen die ouders. Maar het gaat om het kind', zegt ze over kinderen die zelf al kunnen begrijpen wat er gebeurt. Voor volwassenen geldt volgens haar precies hetzelfde.

Niet invullen wat ik kan

Marleen merkt dat mensen soms snel aannemen wat iemand met een beperking wel of niet kan. Daar heeft ze een eenvoudige boodschap voor: 'Niet zomaar wat denken.'

Ze wil hulp waar die nodig is, maar niet dat dingen uit haar handen worden genomen die ze zelf kan. Dat geldt voor gesprekken met zorgverleners, maar ook voor persoonlijke informatie. Wanneer ze iemand toegang geeft om haar ergens mee te helpen, betekent dat voor haar niet automatisch dat diegene ook andere informatie mag bekijken.

'Ik heb je dat gegeven omdat ik het niet kan, maar ik heb jou dat niet gegeven om die andere dingen alvast te gaan doorzoeken, terwijl het mijn dingen zijn.' Daarmee raakt Marleen aan iets wat voor haar belangrijk is: ondersteuning krijgen en zelf de regie houden kunnen prima naast elkaar bestaan. Juist als iemand afhankelijk is van hulp, blijft het belangrijk om te vragen waar die hulp begint en waar de eigen keuze van de persoon leidend blijft.

Geef me de tijd

Ook in gesprekken wil Marleen voldoende ruimte krijgen. Soms heeft ze tijd nodig om iets te begrijpen, een vraag te formuleren of duidelijk te maken wat ze zelf vindt. Een zorgverlener die al na een paar minuten denkt te weten wat er speelt, kan daardoor belangrijke informatie missen.

'Blijf hier zitten tot wij klaar zijn, tot we uitgepraat zijn', zegt ze. Dat betekent niet dat een arts het altijd met haar eens hoeft te zijn. Marleen kan juist goed accepteren dat mensen ergens verschillend over denken, zolang er maar een echt gesprek mogelijk blijft. 'Ik loop niet eerder weg, ook niet als je het niet met me eens bent.'

Voor haar zit goede zorg dus niet in altijd dezelfde mening hebben. Het gaat om luisteren, uitleggen en elkaar serieus genoeg nemen om het gesprek af te maken.

Meer dan haar zorgvraag

Marleens nicht Marloes kent haar al haar hele leven. Voor haar is Marleen niet in de eerste plaats iemand met NAH of iemand die begeleid woont, maar gewoon haar tante: sociaal, geïnteresseerd in andere mensen en iemand die graag haar verhaal vertelt.

Dat is ook hoe Marleen zelf gezien wil worden. Haar hersenletsel en de zorg die ze nodig heeft, horen bij haar leven, maar ze zeggen niet alles over wie ze is. Ze werkt, heeft een eigen mening, maakt keuzes en kan zelf aangeven wat ze belangrijk vindt.

Voor zorgverleners komt haar boodschap daarom steeds op hetzelfde neer: kijk niet eerst naar wat iemand volgens het dossier misschien niet kan. Maak contact, stel een vraag en geef iemand de kans om zelf te antwoorden. Familie of begeleiding kan daarna aanvullen waar dat nodig is.

Want ondersteuning nodig hebben betekent niet dat anderen voor je mogen bepalen wat je denkt, begrijpt of wilt. Marleen zegt het zelf het duidelijkst: 'Ik ben degene om wie het gaat.'

Eva kan niet met woorden vertellen wat ze nodig heeft. Toch betekent dat niet dat ze niets te zeggen heeft. Haar moeder Cornelia weet hoeveel je kunt zien als je goed kijkt: aan haar blik, haar spanning, haar reactie op geluid of aanraking. Juist daarom vindt ze het zo belangrijk dat zorgverleners niet alleen over Eva praten, maar samen ontdekken wat zij nodig heeft.

Eva is 35 jaar en heeft zeer ernstige verstandelijke en meervoudige beperkingen (ZEVMB). Ze heeft veel zorg en ondersteuning nodig. Rust, veiligheid en mensen die haar signalen herkennen zijn belangrijk. Verschillende zorgverleners komen bij haar thuis en Cornelia moet naast moeder zijn ook zo’n tien uur per week veel organiseren voor Eva.

De wereld naar Eva brengen

Voor Cornelia begint goede zorg bij iemand echt leren kennen. Nieuwe medewerkers moeten eerst weten hoe ze Eva verzorgen: eten geven, tillen en andere handelingen hebben een technische kant. Maar daarna begint volgens haar het echte werk. 'Wil ik mijn werk goed doen, dan moet ik die menselijke connectie aangaan.'

Twee nieuwe medewerkers vroegen welke muziek Eva leuk vindt. Cornelia moest lachen, want zo eenvoudig werkt het niet. Zo’n vast lijstje bestaat niet. Juist de verschillen tussen begeleiders vindt ze waardevol. 'Wat ik van mijn team altijd wil, is dat ze de wereld naar Eva brengen in al haar diversiteit.'

Routine helpt Eva om zich veilig te voelen, maar mag geen eindpunt worden. Eerst leert een medewerker haar kennen en ontstaat voorspelbaarheid, daarna komt er ruimte voor echt contact. Goede ondersteuning gaat dus niet alleen over een handeling goed uitvoeren, maar ook over nieuwsgierig blijven naar de persoon tegenover je.

Als het ziekenhuis niet past

Bij een tandartsbehandeling onder narcose merkte Cornelia hoeveel ze zelf moest regelen. Vooraf kreeg ze een uitgebreide medische vragenlijst, terwijl praktische zaken die voor Eva essentieel zijn nergens goed pasten.

Eva weegt 27 kilo, koelt snel af en heeft daarom onder andere een zacht bed, een speciaal matras en warmtedekens nodig. Cornelia begon te bellen en werd van de ene persoon naar de andere verwezen. Uiteindelijk regelde de anesthesist persoonlijk wat nodig was. Het kostte 7 telefoontjes en 3 dagen.

'Mijn dochter is 35, maar voor het ziekenhuis is ze gewoon een volwassen vrouw die binnenkomt.' Volgens Cornelia zit daar precies het probleem. De informatie over wat Eva nodig heeft, reist niet vanzelf met haar mee en niemand overziet standaard het geheel. De volgende keer kan die zoektocht opnieuw beginnen.

Cornelia zou daarom graag zien dat iemand in het ziekenhuis medische informatie, praktische ondersteuning en de kennis van familie en begeleiders bij elkaar brengt. 'Niemand ziet het totaalplaatje van een patiënt die zonder begeleiding in het ziekenhuis niet kan functioneren.'

Niet alleen zorg, maar een leven

De zorg voor Eva raakt het hele gezin. Haar broer en zus groeiden op met zorgverleners in huis en kregen daardoor al jong veel van de zorgwereld mee. Ze leerden wachten, hoorden moeilijke woorden en stelden soms vragen waar Cornelia stil van werd, zoals: 'Gaat mijn zus dood?'

Sommige zorgverleners werken al tientallen jaren met Eva en zijn onderdeel geworden van het gezinsleven. 'Die zijn hier in sommige opzichten dichterbij dan sommige mensen die je ooit vrienden hebt genoemd, omdat je dat dagelijks met elkaar deelt.' Zorg bestaat voor Cornelia daarom nooit alleen uit handelingen, maar ook uit vertrouwen en relaties.

Niet over haar, maar met haar

Die gedachte komt terug in Cornelia’s belangrijkste boodschap: 'Praat niet over ons, maar met ons.' Ze heeft meegemaakt dat oplossingen al bedacht waren voordat er goed was geluisterd. Zo werd voor Eva ooit een rolstoelbus gemaakt waarbij de rolstoel niet goed paste, de lift een geluid maakte waar Eva niet tegen kon en de verzorgingsbank te groot bleek.

Voor Cornelia betekent inclusieve zorg niet dat de professional zijn deskundigheid opzijzet. De professional heeft medische of technische kennis, Cornelia kent haar dochter door en door en Eva laat op haar eigen manier zien wat wel en niet werkt. 'Je wilt dat de opgeleide professional zijn krachten bundelt met mij als ouderprofessional.'

Daar begint passende zorg: niet eerst bedenken wat goed is voor Eva en haar daarna inpassen in de oplossing, maar vanaf het begin kijken, luisteren en samen ontdekken wat zij nodig heeft. Niet over Eva. Maar met Eva.

Siem kan niet zeggen wanneer het hem te veel wordt. Stress, frustratie of angst is zijn reactie, of hij gaat volledig uit (dissociatie). Het zijn signalen dat zijn grens is bereikt. Zijn verhaal laat zien hoeveel verschil het maakt als zorgverleners niet alleen kijken naar wat medisch moet gebeuren, maar ook naar wat Siem nodig heeft om zich veilig te voelen.

Als Siem zich veilig voelt

Siem heeft autisme en een verstandelijke beperking (EVB+). Wanneer hij zich veilig voelt, is hij volledig in contact, blij en vrolijk en kan hij goed meewerken. Hij werkt bijvoorbeeld mee aan een bloeddruk- of saturatiemeting of verwijdert zelf pleisters. Als onderzoeken en controles elkaar te snel opvolgen, loopt de spanning op. Terugschakeltijd, rust en ontprikkelen is enorm belangrijk. Er zit een maximum aan de hoeveelheid intense intrusieve prikkels die hij kan verdragen op en rondom zijn lichaam.

Tijdens een langdurige ziekenhuisopname vanwege een niertransplantatie mocht Siem van de IC naar de afdeling. Daar gebeurde veel om hem heen. Er kwamen steeds mensen aan zijn bed, er waren onderzoeken en apparaten maakten geluid. Steeds wanneer hij een beetje tot rust leek te komen, gebeurde er weer iets nieuws.

De mensen om hem heen praatten veel met elkaar en waren voortdurend bezig met metingen en de grote hoeveelheid pompen rondom Siem. Siem is een complexe patiënt bij wie veel disciplines betrokken zijn. Hij heeft veel medicatie nodig, die minutieus gemonitord moet worden. Al die medicatie heeft zijn eigen spelregels en handelingen. Dat resulteerde uiteindelijk in 27 alarmen, 3 lichamelijke onderzoeken en diverse technische handelingen elke 3 uur, 24 uur lang, al 5 dagen op rij. Uiteindelijk werd duidelijk dat de optelsom van alle prikkels te groot werd.

Toen het te veel werd

Siem werd bang, verdrietig en volledig overprikkeld. Uren achtereen moesten zijn ouders steeds opnieuw alarmen uitzetten. Slapen lukte nauwelijks nog. Het probleem zat niet in een afzonderlijke handeling, maar in de opeenstapeling: weer iemand aan zijn bed, opnieuw een controle, een alarm en kort daarna alweer de volgende medische handeling. 'Ieder mens heeft een maximale hoeveelheid van wat ze aankunnen. Daar moet je onder blijven.'

Siem en zijn moeder raakten steeds meer gestrest en oververmoeid. Na gesprekken met het behandelteam werd gekeken wat er anders kon. Zo werden grotere zakken gebruikt, waardoor die minder vaak vervangen hoefden te worden. Ook werd gekeken naar lijnen en apparatuur om alarmen te voorkomen en werd besproken of bepaalde controles minder vaak nodig waren, ondanks protocol. Door de zorg anders te organiseren ontstond er meer rust.

Langzaam kwam Siem weer meer tot zichzelf. Zo werd zichtbaar hoe belangrijk rust is als onderdeel van goede zorg. Auditieve alarmsignalen vlak naast een patiënt zijn al zeer indringend, maar voor iemand met autisme kunnen ze extra belastend zijn. Omdat de alarmen niet op afstand of digitaal konden worden ingesteld, bleef alleen het voorkomen ervan over. Dat vroeg veel waakzaamheid van zijn moeder, die met een stopwatch de verschillende momenten nauwlettend in de gaten hield.

Kijk naar wat hij laat zien

Siem kan niet zeggen: het is mij nu te veel. Hij laat dat op een andere manier merken. Boos worden, huilen of zich verzetten betekent daarom niet automatisch dat hij niet wil meewerken. Het kan juist betekenen dat de spanning te hoog is opgelopen en dat hij eerst tijd nodig heeft om te herstellen.

Daarom is het belangrijk om niet alleen naar het gedrag te kijken, maar ook naar wat daarachter zit. 'Volg hem. Kijk goed en beweeg mee. Net wat hij laat zien', zegt zijn moeder. Mensen die Siem goed kennen, herkennen vaak eerder wat spanning oproept en wanneer er weer ruimte ontstaat voor een volgende handeling. Hij krijgt al zijn hele leven veel over zich heen en laat ontzettend veel toe. Hij werkt steeds zo goed mogelijk mee. Soms ligt het niet aan zijn gedrag of aan zijn diagnose, maar is iets simpelweg te veel. Dat gold in deze situatie zelfs voor mij als volwassen vrouw.

Ook gewoon kind zijn

Rust betekent voor Siem niet alleen minder controles en minder apparaten. Hij heeft ook tijd nodig waarin het even niet over ziekenhuiszorg gaat en hij gewoon kind kan zijn. De technische zorg mag nooit een trauma op zich worden en ten koste gaan van de menselijke zorg, aldus zijn moeder.

Na een intensieve ochtend kan het helpen om te lopen, te spelen of gewoon even niets te hoeven. Het zou enorm helpen als daar flexibeler mee kon worden omgegaan en ontspanning vaker beschikbaar was. Activiteiten vinden nu vaak op vaste momenten plaats en speelkamers zijn op gezette tijden open en dicht, terwijl Siems behoefte daar niet altijd op aansluit. Als een speelkamer bijvoorbeeld pas om 14.00 uur opengaat, terwijl hij juist ‘s ochtends weinig medische afspraken heeft en zich dan verveelt, sluit het aanbod niet goed aan op wat hij op dat moment nodig heeft.

Ook de inrichting van een ziekenhuis kan veel verschil maken. In een ander ziekenhuis zag zijn moeder dat alle apparatuur buiten de patiëntenkamer stond. Daardoor konden sommige handelingen plaatsvinden zonder dat de patiënt daar steeds iets van merkte. Minder geluid, minder mensen en minder onderbrekingen kunnen voor Siem veel betekenen.

'Het is zo simpel', zegt zijn moeder. Tegelijkertijd ziet zij dat logistieke en veiligheidskwesties op sommige plekken meer met elkaar in de knel komen dan op andere.

Hij is geen protocol

Het verhaal van Siem laat zien dat protocollen en medische handelingen belangrijk zijn, maar nooit het hele verhaal vertellen. Wat volgens een schema ieder uur moet gebeuren, hoeft niet voor iedere patiënt op datzelfde moment noodzakelijk te zijn. Soms kan juist het uitvoeren ervan extra belastend zijn.

'Is het het waard om Siem, die net 20 minuten slaapt nadat hij 22 uur wakker is geweest, wakker te maken voor een bloeddrukmeting die al 5 keer op rij goed was? Of kan dat ook een uur later, als je toch binnen moet zijn voor een strikt noodzakelijke labcontrole?' Soms vraagt passende zorg juist om opnieuw te kijken: wat moet nu echt gebeuren, wat kan later en wat kunnen we anders organiseren? 'Hij is geen robot. Hier ligt gewoon een mens', zegt zijn moeder.

Siem is meer dan zijn autisme en zijn verstandelijke beperking. Hij is een jongen die ongelooflijk en met volle teugen kan genieten. Als hij voldoende rust en veiligheid krijgt, ontstaat daar weer ruimte voor. Daarom heeft zijn moeder voor zorgverleners vooral deze boodschap:

'Heb lol met hem. Maak plezier en geniet van wat hij doet en kan. Overleg met ons, doe het samen en volg hem. Als je hem eenmaal begrijpt, gaat er een wereld voor je open.'

Kenniskrant

In de kenniskrant blikken we terug op wat we in 2024 hebben opgehaald en verzameld. Het gaat om een mix van onderzoekspublicaties, nieuwsitems uit verschillende media, literatuuronderzoek, gesprekken en online signalen. Je vindt de kenniskrant bij de Downloads op deze pagina.

Tijdens de netwerkbijeenkomst op 12 december stelden we ook enkele vragen voor de camera aan Otwin van Dijk (Slingeland Ziekenhuis), Rian van de Schoot (MEE De Meent) en Kim Rabbie, ervaringsdeskundige. Zij delen hun ervaringen en inzichten in korte video’s.

Neem contact met ons op

Ben je zelf actief op dit thema en wil je ervaringen, ideeën of voorbeelden delen? We komen graag met je in contact. Mail ons via t.streng@vilans.nl.

Downloads

Agenda-items van dit project

Er zijn geen agenda-items gevonden

Inschrijven nieuwsbrief

Met onze nieuwsbrief blijf je wekelijks op de hoogte van alle trends en ontwikkelingen in de langdurige zorg.


Voor meer informatie over de verwerking van persoonsgegevens, zie onze privacyverklaring.